...گاهي...آگاهي

پوپولیسم:دیالکتیک دموکراسی و دیکتاتوری

1
نزد فیلسوفان مکتب فرانکفورت عقل دارای دوسویه‌ی رهایی‌بخش و سرکوبگر (یا سلطه‌جو) است. آدورنو و هورکهایمر در دیالکتیک روشنگری، فاشیسم را ذیل همین عقل ابزاری تببین می‌کنند؛ خردی که با ساختن ایده‌ئولوژی به ورطه‌ی گمراهی افکنده شد و تنها به «تهییج کورکورانه‌ی زندگی کور» می‌پردازد. عقل روشنگری به طبیعت، انسان و مناسبات انسانی به دیده‌ی ابزاری و سودانگارانه می‌نگرد. فاشیست‌های نیمه‌ی اول قرن بیستم با نگاه ابزاری خود به سیاست و فرهنگ و از همه مهم‌تر دموکراسی، و با انحصارطلبی و سرکوبگری بی‌مثال خود نوعی «دیکتاتوری» را بنیان نهادند که مصایب عظیمی را بر بشر قرن گذشته تحمیل کرد؛ بیش از نیم‌قرن جنگ سرد و همچنین منازعاتی که حتی هنوز هم در خاورمیانه بر پاست، ارثیه‌ای است که از جنگ جهانی دوم برای انسان قرن بیست‌ویکم باقی ماند.

2
در زمانه‌ای که فاشیسم و نازیسم ظهور کردند دموکراسی هنوز به شعاری همگانی در سطح جهان مبدل نشده بود و مانند زمانه‌ی ما به مرتبه‌ی یکی از پیش‌فرض‌های فکری- فرهنگی نرسیده بود. دار و دسته‌ی هیتلر، آن‌گونه که کارل مانهایم در مقاله‌ی دموکراتیک‌شدن فرهنگ می‌گوید، نوعی «دیکتاتوری را ترتیب داده بودند که تنها در نظام‌های دموکراتیک رشد می‌کنند.» مانهایم از نوعی «سیّالیت» در جامعه‌ی دموکراتیک یاد می‌کند که سبب وقوع چنین دیکتاتوری‌هایی می‌شود. اگر اندکی بی‌پیرایه‌تر و به بیانی امروزی سخن بگوییم شاید بتوان سیّالیت را همان کثرتی تفسیر کرد که در یک جامعه‌ی دموکراتیک وجود دارد زیرا در چنین جوامعی، به ویژه جوامع دموکراتیک امروز، عقاید و آراء در همه‌ی سطوح جامعه و نهادهای موجود به طرزی متکثر و سیّال قابلیت ظهور و بروز دارند. با این تعبیر نباید دموکراسی را صرفاً به پدیده‌ای سیاسی فروکاست چرا که وجه اساسی دموکراسی یا دموکراسی‌خواهی، نوعی «فرهنگ دموکراتیک» یا تلاش برای دستیابی به چنین فرهنگ دموکراتیکی است؛ دموکراتیک‌شدن فرهنگ، دموکراسی سیاسی را نیز در پی دارد.
سیّالیتی که مانهایم از آن نام می‌برد، نزد مردمانی که هنوز گرایشات دموکراتیک را درونی و نهادی نکرده‌اند تحت عنوان «هرج‌ومرج» فهمیده می‌شود. چنین آدم‌هایی منازعات فکری، مناقشات سیاسی و رقابت‌های لازم در یک دموکراسی نهادینه‌شده را تاب نمی‌آورند؛ و عاقبت به گونه‌ای دیکتاتوریِ مونیستی پاسخ مثبت می‌دهند تا در مقام «دیگری ِبزرگ» از آستین غیب برآید و کاری بکند. مانهایم در همان رساله اشاره می‌کند «همان‌طور که دموکراسی سیاسی گسترده‌تر می‌شود و گروه‌های جدیدی به عرصه‌ی سیاست پا می‌گذارند، فعالیت ناشیانه می‌تواند به بحران و انسداد سیاسی [یعنی ظهور دیکتاتوری] منجر شود.» پس دیکتاتوری نزد مانهایم پدیده‌ای دموکراتیک یا برآمده از فرهنگ دموکراتیک معرفی می‌شود.

3
بعد از جنگ جهانی دوم که دموکراسی به واژه‌ای بنیادین در فرهنگ سیاسی قرن بیستم تبدیل شد (آن‌هم با توهم‌های پیروزمندانه و شکوهمندانه‌ی دموکراسی‌های لیبرال!) حتی رژیم‌های دیکتاتورمآب نیز می‌کوشیدند تا نظام و روش سیاسی خود را دموکراتیک بخوانند و آن را برآمده از اراده و «رأی» مردم بنامند. در این‌جا سویه‌ی خطرناک عقل ابزاری با به کارگیری دموکراسی جلوه‌ای تازه پیدا می‌کند. دموکراسی که حال – دست‌کم در نیمی از جهان- به شعار فکری دوره‌ی بعد از جنگ (و گاهی نیز حتی به مُد روشنفکری و اسطوره‌ای در میان اسطوره‌های عصر) تبدیل شده بود، آلت دست عده‌ای بالذات سلطه‌جو و سلطه‌گر شد تا اقتدارطلبی نهفته در پس رفتار و گفتارشان را ارضاء کنند؛ از چنین منظری گفته‌ی مشهوری که دموکراسی را اصلی‌ترین دشمن دموکراسی معرفی می‌کند، معنای آشکارتری پیدا می‌کند.

4
پوپولیسم شکل بدیع و دموکراتیکی از دیکتاتوری است. می‌دانیم که دیکتاتور کسی است که در برابر رأی مردم در جامعه‌ی دموکراتیک قد علم می‌کند و می‌کوشد که ذهن و زبان مردم را به سمتی که می‌خواهد ببرد. او در این راه از عناصر عوام‌فریبانه سود می‌جوید تا چشم‌ها را بسته(تر) نگه دارد. دیکتاتور برای جامعه، آرمانی بلند و دور و دراز را ترسیم می‌کند که جامعه به مثابه کل باید نگاهش را فقط و فقط به آن افق آرمانی بلند معطوف سازد و از هر چیز دیگر چشم بپوشد. نزد دیکتاتور همه برابرند اما نه در برخورداری از رأی و حقوق یکسان بل در زیستن «گله‌وار» و به عبارت محترمانه‌اش «توده‌وار»؛ دیکتاتوری از جامعه‌ی اندام‌وار (ارگانیک) مدرن برای رسیدن به مقاصد و آرمان‌های ایده‌ئولوژیک خود سود می‌جوید. اگرچه دیکتاتوری همچنان از مواریث باقی‌مانده از «استبداد» بهره می‌گیرد اما با آن یکی نیست زیرا دیکتاتوری مثل استبداد نه یک پدیده‌ی فردی و سنّتی، که پدیده‌ای مدرن، توده‌ای و کل‌باور است.

5
دیکتاتور جامعه‌ی دموکراتیک را آشکارا سرکوب می‌کند اما پوپولیست از او «عاقل‌تر» است. دیکتاتور «اراده‌ی معطوف به قدرت»اش حتی سویه‌ی عقل‌ستیز نیز دارد؛ او مدعی است عقل ابزاری (و سوژه‌ی دکارتی) را کشف کرده و می‌خواهد بر «سوژه‌محوری و تکنولوژی سیاره‌ای» حاکم بر فرهنگ مدرن فایق آید؛ سودای ساختن جامعه‌ای صنعتی و پیشرفته را به دور از آسیب‌های «اخلاقی» موجود در مدرنیته در سر می‌پروراند. حتی می‌توان گفت در پس دیکتاتوری مدرن رویه‌ای اخلاقی نهفته است که اراده‌ی معطوف به قدرت نظام دیکتاتوری (تمثل‌یافته در دیکتاتور- ابرمرد) با همه‌ی رفتارهای غیراخلاقی‌اش، آرمان‌شهری اخلاقی را جست‌وجو می‌کند.
...
اما پوپولیسم از اراده‌ی معطوف به قدرتی بهره می‌برد که به مراتب اصیل‌تر از دیکتاتوری است. او قدرت را فقط و فقط برای قدرت می‌جوید و هیچ امر اخلاقی در پس اعمالش نهفته نیست. عقل ابزاری پوپولیست در سطحی وسیع‌تر از دیکتاتور، از اخلاق نیز ابزار و وسیله می‌سازد. اگر دیکتاتور در محاسبات آسیب‌شناختی و آرمان‌طلبانه‌اش دچار اشتباه شده بود، پوپولیست دیگر دچار چنین اشتباهی نیست؛ او جز قدرت، هیچ آرمانی را نمی‌شناسد. پوپولیست «برابری‌خواهی طبقه‌های متوسط و پایین جامعه» را که در مرحله‌ای از تاریخ، استبداد را ساقط کرده بود به «سلطه‌ی اقشار فرومایه و فرودست جامعه» معکوس می‌کند. اگر دموکراسی‌خواهی در پی حذف ارزش‌های اشرافی از جامعه‌ی مدرن بود، اکنون پوپولیسم ارزش‌های متوسط و پایین را در جامعه رواج می‌دهد. پرهیز از نخبه‌گرایی در فرهنگ آغازین دموکراتیک، که در دل دیکتاتوری جایش را به نخبه‌گرایی افراطی داده بود، در پوپولیسم به نخبه‌ستیزی و سطح‌گرایی تنزل می‌یابد. دیکتاتور محصول «عصر روشنگری» است و پوپولیست برآیند عصر «پایان‌ها». شاید بتوان پوپولیسم را به عنوان پدیده‌ای قرن بیست‌ویکمی معرفی کرد که «فرم» دموکراسی را با «محتوا»ی دیکتاتوری در هم می‌آمیزد.

6
ساده‌انگاری است اگر پوپولیسم را با عوام‌فریبی صرف یکسان بگیریم. عوام‌فریبی با پوپولیسم هم‌افق و هم‌قلّه است اما شخص پوپولیست، اگرچه خود از عوام است، اما عوام‌فریب و حتی عوام‌زده نیست بلکه عوام‌گرا است؛ که متاسفانه سکه‌ی قلب دموکراتیک‌شدن فرهنگ همین عوام‌گرایی است؛ و در این‌جاست که پوپولیسم نه به عنوان پدیده‌ای صرفاً سیاسی که در مقامی فرهنگی و فکری رخ می‌نماید. پوپولیسم سیاسی‌ای که در یک دهه‌ی اخیر در جهان اوج گرفته، نتیجه‌ی نهایی فرهنگ عوام‌گرا (و نه عوام‌زده‌ی) اخیر است: یعنی صنعت فرهنگی که در دهه‌های اخیر در سینما و موسیقی و داستان و... تخیل بشری را به بازی گرفته است.
مانهایم دیکتاتوری را زاده‌ی دموکراتیک‌شدن فرهنگ می‌دانست؛ همان فرهنگ دموکراتیکی که دیکتاتور با آن می‌ستیزد اما پوپولیسم آنتی‌تز تازه‌ای است که با دموکراسی ناب و دیکتاتوری اصیل همراهی و همدلی ندارد بلکه از هر دو بهره‌کشی می‌کند. پوپولیست بر خلاف دیکتاتور حیات فردی افراد را به رسمیت می‌شناسد و روی آن حساب می‌کند؛ او می‌کوشد تا «احترام» فرد را در دل گله نگه دارد تا ذهن او را با رسانه و تبلیغ و شایعه و از همه مهم‌تر امیدهای واهی (و علی‌الظاهر واقعی) انباشته سازد. پوپولیست از عقده‌های سرکوب‌شده‌ی فرد و جامعه برای بالارفتن از نردبان قدرت استفاده می‌کند. او یک روان‌شناس اجتماعی است که حتی اگر به طور آکادمیک و علمی وارد تحقیق در این حوزه نشده باشد، به طرزی غریزی، و با استعداد «خداداد» در گرایش به عوام از این دانش سود می‌جوید.

7
می‌دانیم که پیش‌فرضهای معرفتی و هستی‌شناختی عصر بعد از جنگ جهانی دوم به شدت تغییر یافته‌اند و بشر وارد مرحله‌ی تازه‌ای شده است: اصطلاحاتی چون جامعه‌ی مابعدصنعتی، عصر اطلاعات، مدرنیته‌ی واپسین و... هر کدام می‌کوشند تا این مرحله‌ی تازه (پست‌مدرن) را تبیین کنند. این دوره که اوج غلبه فرم بر محتواست در سیاست (حداقل در دهه‌ی اخیر) به ظهور پوپولیسمی عالم‌گیر منجر شد که اینک آرمان‌های بزرگ بشری یعنی آزادی و برابری چون توپ بسکتبال (ساخته‌ی فرهنگ آمریکایی مسلط روز) دست به دست می‌شوند تا همان‌طور که در گذشته به مثابه توپ فوتبال (ساخته‌ی فرهنگ اروپایی) زیر لگدهای هیتلرها و استالین‌ها و... از محتوا تهی شدند، تنها فرمی مُد روز و شیک از آن‌ها باقی بماند. سهم ما شرقیان نیز در فرهنگ «جهانی‌شده»ی بعد از جنگ دردناک‌تر از آن است که در این نوشته‌ی مختصر بتوان بدان پرداخت.
پوپولیسم برآیند دیالکتیک میان دموکراسی و دیکتاتوری است. پوپولیست به مثابه فرزندِ (عصر یا وضعیت) پست‌مدرن، منطق سرمایه‌داری متاخر را خوب می‌شناسد. پوپولیسم یعنی روی قلب سکه‌ی دموکراتیک‌شدن فرهنگ، یکی دیگر از نتایج نهایی عقل ابزاری است.

8
آیا راه برون‌شدی از این وضعیت وجود دارد؟

نظر بوردیو درباره پسامدرنیسم به طور کلی چیست و در کدام کتابش به این موضوع پراخته است؟

موضوع پسا مدرنیسم به طور مشخص و بیشتر به صورت تلویحی تقریبا در تمام کتاب های بوردیو که پس از سالهای نیمه دهه 1980 نوشته است، دیده می شود. اما به صورت صریح در کتاب تاملات پاسکالی(1997) و همچنین در کتاب «پاسخ ها»(گفتگو با لوئیک واکان)(1992) به موضوع پسامدرنیسم پرداخته است. نظریه بوردیو در این زمینه را که به ویژه بر «ساختار شکنی» متمرکز است را نمی توان از دیدگاه او به طور کلی درباره فلاسفه(و نه فلسفه) جدا کرد. همانگونه که او فلاسفه را مورد انتقاد قرار می دهد که اغلب با پناه گرفتن در پشت سر یک گفتمان انتزاعی، شرایط شکل گیری اجتماعی این گفتمان را پنهان کرده و این گونه وانمود می کنند که چنین گفتمانی می تواند به صورتی «انتزاعی» و «فراواقعی» وجود داشته باشد و در قالب یک متن عمل کند. درباره پسا مدرن ها نیز بوردیو بر آن است که بیش از اندازه نسبت به ساختار شکنی و تقد موضوع ، دارای توهم هستند و گمان می کنند که با یک گفتمان ساختارشکنانه و به شدت انتقادی می توان به خودی خود واقعیت را تغییر داد، گویی «متن» بتواند جایگزین واقعیتی شود که در اشیاء و در کالبدها جای گرفته و گویی با یک مقاومت گفتمانی بتوان مقاومت مادی را برای حفظ سلطه های واقعا موجود از میان برد. در بخشی از تاملات پاسکالی می خوانیم:
«این بی شک نوعی بت واره گرایی (فتیشیسم) از نوع مدرسی آن است که کسانی که خود را پسامدرن می نامند را به آنجا می کشد که به همه واقعیت های فرهنگی و حتی به جهان اجتماعی ، جایگاه متون خودمختار و خودزا و دارای قابلیت تحمل یک نقد صرفا از درون را بدهند: برای مثال در برخی از نقدهای فمینیستی می بینیم گرایش بدان وجود دارد که کالبد مونث، موقعیت مونث و جایگاه پایین زنان را صرفا محصول یک ساخت اجتماعی نمایشی بدانند و فراموش کنند که کافی نیست که زبان یا نظریه را تغییر داد تا واقعیت عوض شود(...) بنابراین هر چند مفید است بگوئیم جنسیت، ملت، قوم یا نژاد ساخت های اجتماعی هستند، اما ساده اندیشانه و به همین جهت خطرناک است که گمان کنیم و دیگران را به این گمان واداریم که کافی است این محصولات ساختگی اجتماعی را در مراسمی نمایشی از «مقاومت» ساختارشکنی کنیم تا آنها را نابود کنیم: این در واقع فراموش کردن آن است که اگر مقوله بندی انسان ها بنا بر جنسیت، نژاد یا ملت، ابداع هایی نژادگرایانه، جنسیت گرایانه یا ملی گرایانه هستند، بهر رو در عینیت نهادها یعنی در چیزها و در کالبدها جای گرفته اند. و همانگونه که ماکس وبر می گفت: هیچ چیز یک جنبش را، چه کارگری و چه غیر کارگری، بیشتر از آن تهدید نمی کند که «ریشه اهدافش در عدم شناخت از روابط واقعی قرار گرفته باشد» و بهر رو می توان در باره واقعیتی که توجهی به مقاومت خود «واقعیت» نمی کند، شک کرد.»(ص. 130).
با این صف باید توجه داشته باشیم که بودریو همچون فوکو و دریدا ( که دوست قدیمی اش بود) معتقد بود که دانش و سایر مقوله بندی ها، ابزارهایی در دست قدرت(نمادین) هستند و ساختارهای گفتمانی اغلب به مثابه پیش ساختارهایی اجتماعی عمل می کنند که به ساختارهای ساختار دهنده می رسند( نگاه کنید به «پاسخ ها» ص. 38).